Carel Visser, Poortwachters

Op 14 oktober 2024 schreef ik over de twee ‘Signalen’ van Carel Visser, die geplaatst zijn in de Oostelijke tuin van het Rijksmuseum in Amsterdam. (zie https://www.mandarte.nl/weblog/604-carel-visser-opnieuw-bezocht. Aan het einde van mijn artikel beloofde ik op de beelden terug te komen, wanneer het Rijksmuseum de ‘modellen’ die ze in haar bezit had gekregen, zou tentoonstellen.

Collectie Rijksmuseum

Carel Visser (1928-20125): Signaal 1 en 2 1963-64 miniaturen (Modellen?)
(https://id.rijksmuseum.nl/20021350 ) Rijksmuseum Amsterdam

Een paar weken geleden fotografeerde ik die op de derde verdieping van het Rijksmuseum, aan de oostzijde, (de kant van Café en Shop). Op die verdieping zie je een verzameling van de periode 1950-2000, met mooie werken van Carel Visser, Constant, Karel Appel, Yves Saint Laurent en Marlene Dumas.
Terwijl ik de foto’s opnieuw bekeek van Signaal 1 en 2 kwam het woord poortwachters in mij op. Ik weet niet waarom maar het bleef in mij rondzingen.

(Poort) Wachters

“Poortwachters” in Ursem

Aan de Molenweg 1 in Ursem ligt de royale achttiende-eeuwse boerderij Het Bosch. De beplanting langs de dubbele erfsloot geeft de indruk van een oprijlaan. Voor de poort, direct aan de weg, staan twee monumentale kastanjebomen.
Zulke bomen worden ook wel poortwachters genoemd. Ze zijn in de hele Schermer polder te zien. De keuze voor paardenkastanjes als poortwachters komt vaker voor. Het is een boom met een monumentale uitstraling maar zonder direct nut. Deze bomen geven geen eetbare vruchten en leveren geen bruikbaar timmerhout. En ze zijn ook op een andere manier niet nuttig voor de mens. En dat maakt ze misschien wel extra voornaam.^[1]

                    “Twee Tempelwachters” ca. 1300 - ca. 1400,uit Japan, Rijksmuseum Amsterdam

Twee imposante tempelwachters shinen als hoogtepunt in het Aziatisch Paviljoen van het Rijksmuseum. Eind 2007 arriveerden ze in twee enorme kisten in het Rijksmuseum, met in elk een Tempelwachter. De beschilderde beelden kwamen uit een antiekwinkel uit Kyoto. Menno Fitski, hoofd Aziatische kunst wist nog niet veel van hun achtergrond, maar wist dat hij deze prachtige imposante mannen naar het Rijksmuseum moest halen.

Ze hebben alleen een heupkleed aan en het haar in een knot. Dat is waarschijnlijk hoe ze er ongeveer 2000 jaar geleden in India uitzagen. Via China en Korea kwamen dit soort beelden later naar Japan.^[2]

Altijd met z'n tweeën

Carel Visser Modellen van Signaal 1 en Signaal 2, 1964, Rijksmuseum Amsterdam.

Wachters staan bijna altijd bij de ingang van een belangrijk gebouw of imposante entree. En dan zijn ze meestal met z’n tweeën. Pendanten noemen ze zoiets in de kunst. Ze zijn gemaakt om samen te worden getoond. Net als de twee Signalen van Carel Visser. Ze zijn elkaars pendanten, zoals de paardenkastanjes en de Japanse tempelwachters. Carel Visser haalde een foefje uit: Hij maakte twee dezelfde beelden maar draaide ze in hun opstelling 180 graden ten opzichte van elkaar. Neem in de foto hierboven het rechterbeeld op je hand en laat hem dan linksom tuimelen tot hij de stand heeft bereikt van het linkerbeeld. Dan zie je het duidelijk.

De modellen op de foto hierboven zijn erg klein. Met de sokkeltjes mee is de rechter ca. 24 cm hoog. Buiten in de tuin is hij 6 meter hoog. Het museum kocht ze van de erven. Ze zijn door Carel Visser zelf gesigneerd. In de grote museumvitrine, naast Vissers roestvrijstalen plaatconstructie (hier niet te zien), lijken het eerder juweeltjes dan beeldhouwontwerpen. De foto hieronder, uit de monografie van Carel Blotkamp geeft een indruk van hun schaal voor het PTT gebouw van Van den Broek en Bakema destijds (1961) in Den Haag, waarvan op de foto rechts de imposante rij betonnen kolommen te zien is in het harde zonlicht.

Foto: Van Abbe Museum in Carel Blotkamp  Carel Visser

Eevenwijdige horizontalen

Stapelingen en verdubbelingen horen thuis - zoals dat heet -in het oeuvre van Carel Visser. Vooral in zijn beginjaren waren die gebaseerd op verschijnselen in de natuur. Er zijn tal van voorbeelden te vinden in zijn werk. Daarom durf ik ook voor deze twee stapelingen, die elkaar spiegelen, aan te komen met de paardenkastanjes, maar ook met de tempelwachters. In hun algemene hoofdvorm zijn zij sterk aan elkaar verwant. Er zijn individuele verschillen, niet eens echte verschillen maar variaties in de houding of groei, die te maken hebben met de plaatsing van het beeld, links of rechts van de poort of ingang.
Signaal 1 en Signaal 2 zijn ontworpen voor de entree van het voormalige PTT gebouw, en komen daarmee in functie overeen met de kastanjes en wachters. Carel Visser voegt een functie toe aan het ‘wachter’ zijn: namelijk het signaal dat zij afgeven dat hier, waar zij staan, de entree is.

Carel Visser, Modellen voor Signaal 1 en 2, van boven gezien.

Zo signaleren 1 en 2 tussen hun hangende, evenwijdige vlakken, de zijkanten van een corridor, het pad of de weg die bewandeld wordt, als een Japanse poort, naar de werkelijke ingang van het gebouw, daarachter.
Het staande en aan de overzijde hangende vlak, frontaal naar de passant toe, geven ook een signaal af, net als de Japanse wachters: ‘keer om als je hier niets te zoeken hebt’.
De constructie op de zware sokkels geven de beelden een onwrikbare status - ‘wij wijken niet’ - zoals de draperieën rond het onderlijf van de Japanse wachters slechts duiden op een zijdelingse beweging, niet op een vooruit stappen of vlucht naar achteren.
De hoofdfuncties van de poort en de wachters, ‘wacht tot wij u toegang verlenen, langs ons gaat de enige weg naar binnen,’ zijn hier vertaald naar een niet figuratieve, een niet natuur- of mens nabootsende wijze. Juist aan die vertaling in slechts twee zuivere richtingen, omhoog en naar achteren, waartussen een ‘doorgang’, benadrukt de kracht van de beelden. Zij zijn niet afhankelijk van weer en wind, van groei of strijd, of van menselijke emoties. Zij symboliseren meer dan wachters. Ze zijn gegroeid naar een signaal.

Interpretatie

Natuurlijk kan ik niet hard maken dat Carel Visser zich heeft laten inspireren door kastanjes of wachters. Ik kan alleen maar wijzen op de vorm- en functie overeenkomsten die ik als toeschouwer waarneem. In mijn geval neemt mijn bewondering voor Signaal 1 en 2 daardoor toe. Rest mij nog te vermelden dat beide beelden rusten op het enige ronde element in het beeld: de ronde zuil die hen, in het midden van hun zwaartepunt, draagt op hun sokkel. Die zuil had ook een rechthoekige kunnen zijn. Het is alsof Carel Visser wilde benadrukken dat dit element alleen een functie had voor het beeld zelf, niet voor het signaal dat het beeld afgeeft.^[3] Zoals de takken van de kastanje een stam nodig hebben en de wachters uit Japan een romp voor hun ledematen. Want het echte signaal zit in de takken en de handen, de vlakken en hun richting.

[1] Bron: Poortwachterbomen https://www.erfgoedalkmaar.nl/bouwhistorie-3/detail-op-dinsdag/poortwachters-in-de-polder/  Anne Pauptit, monumentenadviseur team Erfgoed, gemeente Alkmaar.

[2] (Bron en lees verder op: https://www.rijksmuseum.nl/nl/stories/10-dingen/story/10-dingen-tempelwachters)

[3] Over de stabiliteit en andere uitwerkingen en kenmerken van de beelden kunnen we nog lang debatteren.