De metamorfose van NANDIPHA MNTAMBO

(Leestijd: 4 - 8 minuten)

Nandipha Mntambo (1982) Zeus
Johannesburg 2009, brons

Je weet niet wat je ziet. Een minotaurus met een menselijk gezicht. Grote stierenhoorens en runderoren. En onder de sleutelbeenderen volle, vrouwelijke borsten. In de hele geschiedenis van de kunst ken ik niet zo’n beeld. Het is “Zeus” zegt het tekstbordje en “Nandipha Mntambo uit 1982 goot haar eigen vrouwelijke vorm af in brons, in 2009”. Het Rijksmuseum geeft deze boeiende tentoonstelling de titel Metamorfosen. Naar het beroemde gedicht van Ovidius in de eerste eeuw na Chr., de ‘metamorfosen’ of ‘gedaanteverwisselingen’. Ovidius beschrijft hoe Zeus verliefd wordt op Europa, zichzelf verandert in een witte stier, Europa verleidt en ontvoert naar Kreta, waar zij drie zonen krijgt van de opperste god. Het verhaal is ouder dan Ovidius. Deze Zeus is geen witte stier, Europa is niet aanwezig.

Het Rijksmuseum zocht bij dit gedicht van twintig eeuwen geleden ook beelden uit onze eigen tijd. Toen Nandipha Zeus maakte in 2009, was ze 27 jaar. Ze maakte meerdere sculpturen met dezelfde horens en oren , een ‘maquette voor minotaurus 2’, en ‘Zeus en Europa’. De maquette voor een minotaurus is ook een vrouwenlichaam net als die van Zeus hier. Ze maakte nog een prachtige, nadenkende, vrouwelijke minotaurus in 2015 . Ik kan ze helaas niet laten zien wegens copyrights. Maar u begrijpt, een vrouwelijke minotaurus bestaat niet. Vrouwelijke runderen worden koeien.

Van man naar vrouw

Een vrouwenlichaam met een mannenkop. Een mannenkop met horens en oren van een stier. De huid van de man, oren, nek, schouders en hoofdhaar zijn zwart. Het vrouwenlichaam is goudbrons. De horens gaan over van huidzwart naar roodkleurig metaal. Zeus hangt als vrouw geworden stier iets voorover uit zijn sokkel. Op de wand achter het beeld verandert Arachne in het schilderij langzaam in een spin en kijkt ontzet op van haar handen. Een andere metamorfose.

Twee gedaantewisselingen met vrouwen als slachtoffer. De vrouw die door Zeus wordt meegenomen is de Fenicische prinses Europa. Arachne werd door de godin Minerva veranderd in een spin omdat zij zich schuldig maakte aan de allereerste en allerhoogste hoofdzonde: hovaardij. ( Arachne vond dat ze beter kon weven dan de godin zelf.)

De verhalen zijn bekend, talloze kunstenaars hebben zich ermee bemoeid, vooral nadat Ovidius ze had opgeschreven. Het Rijksmuseum componeert nu een aantal van die ‘metamorfosen’ of ‘gedaantewisselingen’ bij elkaar: twee- en driedimensionale, eigentijdse en antieke, hoe dichter bij onze eeuw, des te opzienbarender. En er komt een ware genderconcurrentie tevoorschijn.

Raadsel

Het is een raadsel. Deze vrouw uit Zuid-Afrika die minotaurus en Zeus door elkaar haalt , ze beiden verandert in haar eigen lichaam en ons met ondoorgrondelijke, vragende blik aankijkt. De afstand tot het verhaal van Ovidius is zo groot dat je blijft steken in de aanleiding -er is een aantrekking en afstoting gelijktijdig in de twee geslachten , die bij Nandipha samensmelten tot één wezen. Op de website van de galerie ‘Everard Read’ in Cape Town zegt Nandipha: “Verwijzend naar de kop- en schouderbustes van de renaissance, daag ik mannelijke en vrouwelijke rollen in de samenleving uit en verwacht ik associaties met vrouwelijkheid, seksualiteit en kwetsbaarheid”.^[1]

Zeus van opzij

Zeus is niet af.

RKD Research De roof van Europa Ovidius Metamorfosen II 868 875 1636 1637

Erasmus Quellinus (II) naar Peter Paul Rubens
De roof van Europa (Ovidius, Metamorfosen, II, 868-875), 1636-1637
doek, olieverf, 126 x 87 cm
Museo Nacional del Prado ^[2]

Ben Bijnsdorp vertaal het moment supreme van de ontvoering door Zeus als volgt:

Langzaamaan overwint zij haar angst en nu biedt hij zijn borst aan

om te bekloppen door haar meisjeshand, dan ook zijn horens om

die te versieren met nieuwe bloemenkrans; zelfs durft de prinses

op de rug van de stier plaats te nemen, onwetend wie ze onder zich heeft,

terwijl de god ongemerkt weg van het land en het droge strand

een vals spoor van zijn voeten in de rand van de branding zet;

daarna gaat hij verder en voert zijn buit door de golving van de open zee:

nu wordt zij bang en, weggevoerd, kijkt ze om naar het strand achter zich

en houdt een hoorn vast met haar rechter, met de ander drukt ze zich

in zijn rug: haar kleding wappert in de wind.^[3]

Erasmus Quellinus II houdt zich redelijk goed aan de tekst van Ovidius. Maar wat een verschil met de ‘stier’ van Nandipha Mntambo.

De uitdaging waarover Nandipha het heeft, ligt meer aan de oppervlakte bij Artus Quellinus II dan in haar eigen Zeus. Bij haar is de uitdaging vooral intellectueel. Van de verleiding bij Ovidius is in haar Zeus niet veel meer over. Zijn mannelijkheid verandert in vrouwelijkheid, haar seksualiteit toont nauwelijks erotisch verlangen en haar kwetsbaarheid wordt teniet gedaan door Olympische spieren.

Demoiselles

Les Demoiselles d'Avignon, Pablo Picasso, 1907, olieverf op doeks, 244 x 234 cm;
Museum of Modern Art, New York,^[4]

Picasso maakte in 1909 een fors uitstapje naar de Afrikaanse cultuur. De eerste keer dat hij ‘Demoiselles d’Avignon’ toonde, die vrouwen met vreemde, Afrikaanse masker voor hun gezicht, vond ik er niet veel aan.
Ik snapte niet waar hij mee bezig was en het werk ontroerde mij niet.

Ik ben niet de eerste en niet de enige. Hoe weergaloos een kunstwerk ook is, - wat je achteraf pas inziet, - je moet wel de tijd krijgen om er aan te wennen. En wat in de Demoiselles gebeurt is niet alleen kubisme of een schokkend verhaal. Het is het begin van een trend die nog steeds voortduurt: de erkenning dat er niet alleen kunst gemaakt wordt in ‘het Avondland’, zoals wij ons Europa graag noemen. Nee, kunst wordt overal gemaakt, in de hele wereld en wij leven in de eeuwen van de wederzijdse openbaring ervan. Van een Europese schilder die Afrikaanse maskers in zijn werk stopt tot een Afrikaanse beeldhouwer, die Europese Minotaurussen in haar werk stopt. En die na Picasso ook nog een eeuw moderne kunstgeschiedenis meeneemt, waarin gekleurde mensen, verschillende genders, politiek en regionale verhalen, vooral ook persoonlijke ervaringen, een rol in het kunstwerk spelen. Rollen die je kunt laten doorschemeren, zelfs in antieke Griekse en Romeinse verhalen. Ook als je, zoals Nandipha Mntambo, niet in Europa, maar in Zuid-Afrika geboren bent.

Dora Maar

Zeg je als Europeaan ‘Minotaurus’, dan zeg je Pablo Picasso. De hieronder afgebeelde krijttekening draagt als titel Dora en de Minotaurus.^[5]

De vrouw in beeld is niet Europa, maar Dora Maar. Henriette Theodora Markovitch (1907 – 1997), bekend als Dora Maar, was een Franse fotografe en schilderes. Zij was zowel een baanbrekende surrealistische kunstenares als een antifascistische activiste. Dora Maar werd afgebeeld in een aantal schilderijen van Picasso, waaronder zijn Portret van Dora Maar en Dora Maar au Chat . Zijzelf zei echter over de werken: "Al zijn portretten van mij zijn leugens. Het zijn allemaal Picasso's. Geen enkele is Dora Maar."^[6]

Wie de foto’s van Dora Maar kent ziet zeker gelijkenis met haar gezicht in dit werk. En wie de sculptuur ziet van Nandipha ziet zeker gelijkenis met de Minotaurus van Picasso, vooral in de kleuren van de huid. Maar het beest is bij Picasso echt een Minotaurus met al zijn tragische onmenselijkheid en niet zoals bij Nandipha een gedaantewisseling van stier naar gender-hybride, vermenging van beest, man en vrouw. Picasso’s stier wordt geconfronteerd met zijn eigen wellustige onmacht, zoals hij volgens het originele verhaal geboren en opgevoed is, met een totaal andere uitdrukking dan Nandipha’s Zeus. Terwijl Picasso zo dicht mogelijk bij het originele verhaal blijft, toont Nandipha de evolutie naar een mogelijke interpretatie, eigen aan de 21e eeuw. Het is het eendimensionale van de oud-Griekse vertelling tegenover het meerlagige narratief van de 21e eeuw. Nandipha’s interpretatie ondervraagt de ‘waarheid’ van het antieke verhaal en laat de man voelen wat de vrouw ondergaat. In alle culturen. Zij verklaart de traditionele rolpatronen ongeldig, want zij heeft ook haar eigen, mannelijke kant. En dus gebruikt zij de term ‘narratief’. Dat is niet alleen een verhaal zoals het gedicht van Ovidius. Het is een gelijktijdige insluiting van een politiek en cultureel bewustzijn: Dora Maar en Europa waren niet alleen geliefd, maar ze zeggen iets over het man-zijn en het vrouw-zijn, nog niet zo lang geleden. Over hoe mannen tegenover vrouwen zijn en vrouwen tegenover mannen. Hoe het misschien vroeger was, en hoe nu geprobeerd wordt er een nieuwe invulling aan te geven.

[1] https://www.everard-read-capetown.co.za/artist/NANDIPHA_MNTAMBO/works/2829

[2] https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2f%2fdata.rkd.nl%2fimages%2f247969

[3] https://benbijnsdorp.nl/OvMet.II.html#II,833

[4] PD-US, https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=547064

[5] Dora et le Minotaure, 5 septembre 1936, Mougins
Crayon graphite, crayons de couleur, encre et grattage sur trois feuilles de papier vélin raboutées

40,5 x 73,5 cm