Willem de Kooning en Robert Hughes
Vorige week prees ik Robert Hughes. Negentien jaar na zijn boek gaf hij een lezing in Tilburg.1 Hij was niet alleen kritisch maar verbitterd, en vooral boos, op de mensen die het van ons het beste kunnen weten: museum directeuren/directrices en kunst critici/historici. Willem de Kooning vindt hij niet slecht, maar ook weer niet supergoed.
De Kooning werd volgens hem regelmatig en bombastisch overschat in de Amerikaanse pers.2 Hughes houdt vooral van kunstenaars met een klassieke training, van vakmanschap dat de Kunst draagt. En dat ziet hij dan weer wel bij Willem de Kooning.
(NB: alle fotoś met een vergrootglas in de rechteronderhoek kunt u met een enkele klik op het plaatje uitvergroten.)
Queen of Hearts
Hartenvrouw (Queen of Hearts) speelkaart;
Willem de Kooning Queen of Hearts (midden) en detail (rechts) (1943-1946)
Olieverf en houtskool op vezelplaat, 117,2 x 70,2 cm, Hirshhorn Museum, Washington.
Foto © 2026 The Museum of Modern Art. (Dieplink: klik)
Detail:https://hirshhorn.si.edu/wp-content/uploads/2012/04/Figure07.jpg
Ze is gewoon aandoenlijk, De Koonings hartenvrouw. Ik zie zijn grimas al af en toe om zijn mond, terwijl hij haar maakt. Hij laat zich verrassen door zijn humor. Ze heeft veel van de speelkaart. Het rood en het zwart. Geel is goud geworden. Houding overeenkomstig maar iets gemakkelijker. Ze heeft haar koningsgewaad ingeruild voor een lange jurk met rode hals en korte mouwtjes. Boven haar platte buik, omhoog gedrukt door een groene band, twee pronte borsten. Op de speelkaart is haar bovenlijf gespiegeld. De Kooning spiegelt niet en dat geeft hem de ruimte om haar lichaam door te schilderen naar beneden, met armen zonder handen en een gele doek over de armleuning van haar stoel. Ook laat hij de opzichtige rode harten achterwege en vult de witte achtergrond met rode, blauwe en groene vlakken, alsof zij voor een raam zit, een glaspartij, een lambrisering en een geschilderde wand. Maar het meest aandoenlijk is haar gezicht, niet nors en zelfverzekerd, recht vooruit als op de speelkaart, maar vragend en verwonderd, omhoog. Willems hartenvrouw is een aandoenlijke parodie op de speelkaart, zonder een stijve bloem in haar hand, en met de getekende symboliek van ogen en kleding, omgezet in vlees en bloed. Het belachelijke kroontje bleef maar rust nu op een rode voile. Onder haar vertekende neus gloort een hartvormig mondje met ongelukkige tandjes.
Je kunt elk detail vergelijken met de kaart en staat versteld over hoe veel overeenkomsten er zijn die werden aangepakt. Het is te zien dat De Kooning lang aan dit quasi portret heeft gewerkt, met verschillende materialen, in verschillende stemmingen, nu eens nabootsend dan weer ironiserend. De platte Queen of Hearts is vrouw geworden.
Vergelijkend kijken
Ik sprak ook over het vergelijkend kijken. Hoe werkt dat precies? Op de eerste plaats als een verbinding met iets in je eigen geheugen: bij het kijken breng je altijd jezelf mee. Als ik kijk naar Willem de Koonings Queen of Hearts (hartenvrouw) denk ik niet meteen aan een spel speelkaarten, maar aan Piero della Francesca.3
Piero della Francesca, Storie della vera Croce (1452-1466), Processie van de koningin van Sheba (links) en De koningin van Sheba ontmoet Koning Salomon (rechts)
Fresco, 1452-1466, hoog 3,36 m1 x breed 7,47 m1; Arezzo (It) San Francesco
(Foto publiek domein, Wikipedia, https://commons.wikimedia.org/wiki/)
Queen of Sheba - De vinding van het ware kruis
Piero, zoals hij geliefkoosd genoemd wordt in Italië, is een meester uit de Italiaanse Renaissance die een beroemde frescocyclus maakte in de basiliek van Arezzo. Dat fresco, liever de serie fresco’s, heeft als thema de vinding van het ware kruis. Dat is het kruis waaraan Christus gestorven zou zijn. Mijn geheugen hoest niet alleen het fresco op, maar ook het verhaal waarin de koningin van Sheba een hoofdrol speelt. Zij onderneemt een verre karavaanreis naar Koning Salomon, pakweg 1000 jaar vóór Christus, om zijn wijsheid te ondervinden. Vlak bij zijn paleis ligt een houten brug, waar zij niet overheen wil. De brug is gemaakt uit het hout van de boom die groeide op Adams graf. Als Salomon dat verneemt laat hij het hout verbergen. Toch wordt uit datzelfde hout het kruis vervaardigd waaraan Christus sterft. Driehonderd jaar na zijn kruisiging wordt het kruis gevonden door Helena, moeder van de Romeinse Keizer Constantijn. Het zijn hele verhalen op zich.
De Koonings hartenvrouw vind ik terug in de Koningin van Sheba.
De Koningin van Sheba ontmoet Koning Salomon (detail);
Koningin van Sheba Dieplink (Klik);
Interpretatie
Kunsthistorisch en wetenschappelijk is mijn vergelijking ongegrond. Ik zal bij geen enkel instituut een voet aan de grond krijgen tenzij ik kan bewijzen dat Willem de Kooning een zwak had voor dit fresco of zich anderszins liet inspireren door Piero. Bovendien kijkt de hartenkoningin omhoog naar de hemel, terwijl de Koningin van Sheba nergens in de fresco's omhoog kijkt. Erger nog, de een is zo profaan als maar zijn kan, en de ander onovertrefbaar kerkelijk. Mijn geheugen dringt mij dus met geweld een verband op dat niet aanwijsbaar bestaat, met zoveel kracht, dat ik het desondanks niet kan tegenhouden.
Verwantschap
Wat treft mij dan zo in beide beelden, dat ze aan elkaar verwant lijken?
• Ze zijn allebei verleden tijd en tegelijkertijd nu. Hun blik is ingekeerd maar ook gericht op iets buiten henzelf. Ze lijken zich niet bewust van onze priemende blik en poseren niet als een behaagziek koninklijk portret.
• Schilderkunstig zie ik bij beiden een zekere poging tot vangen van het gelaat in perspectivische verhoudingen. Ze zijn onnatuurlijk door de opgelegde verhoudingen, die te mooi zijn voor geloofwaardige mensen. Dat maakte ze tot symbolen, symbolen van koninginnen, ongenaakbaar, maar, en in tegenstelling tot hun functie vragender (Willem) en nederiger (Piero) dan hun functie voorschrijft.
• Beiden dragen duidelijke sporen van het schilderen, die niet weggepoetst zijn maar juist meewerken aan de bijzonderheid van hun gelaat. Er zijn oorspronkelijke lijnen en bijna terloopse vlakken, waarbij de bleekwitte huid meer afsteekt door de kleur dan een nagebootste, warme huidkleur zou doen. De kleuren brengen hen naar buiten onze eigen wereld.
• Opzettelijke knulligheid bij het kroontje, de ogen, de neus en de hartvormige bovenlip boven de net zichtbare tanden in het werk van Willem steekt scherp af tegen de opzettelijke drang naar perfectie bij de mondhoek, de rechte neus, het gebeeldhouwde oog en de transparante hoofddoek van de koningin van Sheba.
• Ondanks deze doorwerkte oppervlakken hebben de hoofden hun frisheid en nabijheid niet verloren. Geboeid blijft onze blik dwalen over de gelaten zonder het ene detail meer te waarderen dan het andere. In het totaal ligt een wonderbare eenheid.
• De vroege renaissance van Piero4 lijkt de aanleiding te zijn voor de respectvolle tegenstellingen bij Willem de Kooning. Beide werken zijn trouw aan de tijd waarin ze zijn ontstaan. Ze doen niets af aan het fenomeen ‘vrouw’ of ‘koningin’ maar leveren commentaar op het morele ideaal van hun eigen tijd. Het patroon achter de koningin is tegengesteld aan de vlekkerige vlakkenachtergrond van de hartenvrouw. De eenheid van kleur door Piero nagestreefd wordt bewust opengebroken door Willem.5
• Hoe verbeeldt je een topvrouw, moet voor allebei de schilders de hoofdvraag zijn geweest. Hoe betoon je de juiste eer en het diepste respect? Hoe verleidt je de toeschouwer tot stilstand en aandachtige beschouwing, tot de grootste nieuwsgierigheid en de juiste afstand, tot een kortstondig verwijlen, kortom, tot besef van de eeuwigheid? Piero’s fresco werd 560 jaar geleden voltooid en boeit nog steeds, hoe zou het de hartenvrouw vergaan in 2586, als de explosie van Artificial Intelligence al lang weer vergeten is? Is een verschil van 1000 jaar mensenhandenkunst echt onoverkomelijk?
Taal en beeld
Taal is belangrijk. Maar voor mij staat de inhoud van het verhaal hier niet voorop. De hartenvrouw had voor mij best de koningin van Sheba kunnen zijn en de ander de een. Het beeld wint het van het verhaal. De tot de dood doorgevoerde stilering van de speelkaart wordt bij De Kooning tot een warm leven gewekt. De koning van Sheba is de enige van haar rijke gevolg, die knielt voor het hout waarin het kruis nog niet te vinden is.
Dieplink: Piero della Francesca, de koningin van Sheba knielt voor het hout waaruit het ware kruis gemaakt zal worden.6
Bronnen en noten
1 NEXUS lezing, 28 maart 2009, Tilburg.
2 Hughes, R. (1990) KRITISCH IN VREDESNAAM KRITISCH, P 274 e.v.
4 Piero della Francesca bezit het vermogen om natuurlijke en menselijke elementen om te vormen tot pure, essentiële geometrische vormen. Hierdoor krijgt zijn schilderkunst een plechtstatig karakter. https://www.diariodellarte.it/storie-croce-piero-della-francesca/
5 Hoewel *Queen of Hearts* duidelijk het resultaat was van een langdurig proces van opbouw en experiment, behoudt het een gevoel van directheid en zelfs improvisatie dat vooruitwijst naar *Woman* (1948)
6 http://www.travelingintuscany.com/images/art/pierodellafrancesca/thequeenofsheba2700.JPG
Abonneren
Rapporteer
Mijn reacties