Animal Therapy - Outsider Art in H'Art Amsterdam

Animal Therapy De mens en zijn dierlijke muze

Amsterdam H 'Art 13 februari 2025 - 1 maart 2026

De tentoonstelling Animal Therapy is georganiseerd rond de kattenschilderijen van Louis Wain. Wij hebben een groot deel van ons leven samengewoond met allerlei katten, elk met zijn of haar eigen karakter, kleur, streepjes of vlekkenpatroon en geluid. Geen van onze katten heeft ooit gedaan wat Louis Wain schildert: bestaande katten die geen kattengedrag vertonen, maar mensengedrag.

Het titelwoord Therapy verwijst meteen ook naar de ondertitel van het museum zelf: Museum van de Geest. Een grappige titel omdat de tentoonstellingen die ik er zie altijd geïnspireerd zijn door de Beleving van de tentoongestelde werken, de Emotie en het Gevoel dus, in onze wereld sinds Descartes nog steeds als entiteit recht tegenover de Geest gedacht. Als je er iets ziet, is het hoe de geest op zijn diepste niveau samensmelt met het gevoel, waarbij het gevoel de geest aan de hand neemt.

Daarop zijn alle tentoonstellingen van het Museum van de Geest (zij spreken zelf over outsider art) ingericht: op een heel intieme, persoonlijke beleving door jouzelf van het speciale kunstwerk dat je aanspreekt. Je wordt onmiddellijk insider.

Het museum schrijft:
Animal Therapy toont hoe dieren een ondersteunende rol spelen in het welzijn van mensen, en hoe deze unieke relatie kunstenaars inspireert tot krachtige en emotionele kunst.

Het is een mooie tentoonstelling, zeer de moeite waard, een echte aanrader en neem vooral je kinderen en kleinkinderen mee en gun jezelf - nee, het vereist geen geestkracht- een open gevoel, waarin je ondanks jezelf glimlachend rondloopt. Het enige dat je mist is die gasballon aan dat ijzeren stokje in je hand.

En geniet: de tentoonstelling wordt begeleid door wonderen van pedagogen, die kinderen aanspreken en hen dingen laten doen die ze nooit zullen vergeten, zoals de vacht tekenen op deze kat, in de gang naast de tentoonstelling.

Art Brut klinkt mooier dan Outsider Art

Ik beleef de tentoonstelling iets anders dan door de katten. Mijn selectie van werken die me bijblijven is een andere. Het is de confrontatie tussen zo benoemde “outsiders” en een “echte” kunstenaar. En mijn vraag is: kun je het verschil zien tussen die twee? En ja, dat is te zien. Deze tentoonstelling toont het prachtig en ik heb het vaker beleefd, zowel in deze intieme vleugel, als ook in het Museum van de Geest in Haarlem. De tentoonstellingsmakers zijn niet bang, ze durven de confrontatie aan en brengen ons daarmee heel dicht bij de essentie van de kunst: jezelf op het spel durven zetten, zoals de kunstenaars zich zelf op het spel zetten en werken maken die ons bij onze lurven grijpen.

Jean Dubuffet 1954 The cow with the subtile nose
Oil and enamel on canvas , 89 x 116 cm, New York MoMA
Copyright 2026 Artists Rights Society (ARS), New York / ADAGP, Paris

Ik kan het niet laten om bij deze animal therapy dit werk van Jeand Dubuffet in herinnering te roepen.
Wikipedia:

De Franse wijnhandelaar-kunstschilder Jean Dubuffet introduceerde het begrip Art Brut toen hij, in juni 1948, de Compagnie de l'Art Brut stichtte, te Parijs, samen met de geestelijk vader van het surrealisme André Breton en Jean Paulhan, in de kelders van de Galerie René Drouin op de Place Vendôme. Het was daarbij de bedoeling exposities te organiseren van een kunst, die Dubuffet omschreef als

"...allerlei producties (tekeningen, schilderijen, haakwerken, gemodelleerde of gesculpteerde figuren, enz.) met een spontaan en inventief karakter, die zo weinig mogelijk afhankelijk zijn van de gewone kunst of van culturele voorschriften en die voortkomen van duistere personen, die vreemd zijn aan de professionele artistieke milieus...".

De gevestigde kunst noemde hij Art Culturel, die volgens hem echter nooit 'puur' kon zijn.<>

Het Museum nogmaals aan het woord:

Uit de Outsider Art Collectie van het museum zijn verschillende werken te bewonderen. Een diverse selectie dierenthema’s is te zien van o.a. Ria Mul, Yoshihiro Watanabe, Tao Zi en Dodi Espinosa aangevuld met bruiklenen van o.a Jan Hoek. Ook hier fungeren dieren als muze en spiegel voor de kunstenaars en weerspiegelen ze troost, inspiratie en vriendschap die dieren bieden.

Ontroerend landschap

Winterlandschap door Ilona Schmit, olieverf, collectie de Stadshof.
Jaartal bij ondertekening: Kattendijke 1979. 
Het schilderij is middelgroot, ongeveer 60 h x 50 b (mijn schatting).

Dit prachtige schilderij is een goed voorbeeld van troost , inspiratie en vriendschap door dieren.

Een bruid op een schaap, een bruidegom op een schaap achter haar en een ceremonieel schaap aan het hoofd van de stoet. Zij is in schitterend wit, een transparante sluier staat bol achter haar rug en de bruidegom ziet haar vast daar door heen. Hij is in een traditioneel zwart pak met zwarte hoed en een blauw boeket in zijn hand. Achter hem zes katachtigen die ook iets honds hebben als je goed naar hun koppen kijkt.

En dan, totaal onverwacht, wanneer je ogen de huwelijksentourage even verlaten, zie je onder de uitlopende bomenrij daar rechts boven, de stille getuigen van deze wonderschone stoet, in de vrieskou onder de bladerloze bomen.

Het hele tafereel wordt winters verlicht door een stralende zon die opkomt uit de gitzwarte nacht. En geloof me, zo is het in het echt ook. Ik kan het weten want wij trouwden ooit in de vroege ochtend van een strenge winternacht, en trokken op gelijke wijze naar het stadhuis van een klein stadje aan het IJsselmeer, in het schemerdonker. Het overvalt je altijd weer als je de tijd neemt voor een kunstwerk: je brengt altijd jezelf mee.

Het Hooghhuys

Het museum:
Daarnaast toont de expositie bijzonder werk van Marlene Dumas: het indrukwekkende Het Hooghuys, waarin dieren en mensportretten centraal staan die zij maakte tijdens een artist in residence bij GGz Breburg.

Middendeel van Het Hooghuys van Marlene Dumas, gefotografeerd in H’Art in Amsterdam.

Ik kan de tekst niet overtreffen die het Museum van de Geest in Haarlem opstelde tijdens de tentoonstelling van dit werk in de gerestaureerde Zorgzaal in Haarlem. Ik citeer hem hier:

Het monumentale kunstwerk Het Hooghuys van kunstenaar Marlene Dumas (Kaapstad, 1953) bestaat uit 36 schilderijen, waarvan 26 portretten.
Dumas reisde vanaf de jaren negentig regelmatig naar Het Hooghuys (nu GGZ Breburg), een psychiatrische inrichting in Etten-Leur. Hier maakte zij in opdracht van Het Hooghuys een indrukwekkend portrettenwerk. Tijdens haar bezoek legde ze contact met de vaste bewoners en maakte polaroidfoto’s.
Naast de portretten van de bewoners, schilderde ze een knuffel, dieren uit de omgeving, popster Jim Morrison, een gedicht van Jan Arends en de maan. Samen vormen cliënten en medewerkers een gemeenschap. Ze zijn gelijkwaardig aan elkaar, ondanks verschil in uiterlijk en expressie.
Dumas: “Het ging mij om de momenten dat wij elkaar begroeten met al onze angsten, vrezen en ongelukkigheden. Ik heb niet de cliënten willen afbeelden als zielige wezens. Ik wil mensen afbeelden in hun complexiteit, een nooit totaal op te sommen (te definiëren) identiteit.”

Het Hooghuys is een aangrijpend werk dat je in een buitengewone intimiteit confronteert met de karaktereigenschappen van je medemensen.

Hooghuys naast Winterlandschap

En nu even terug van al dit gevoelvolle genieten van kunst naar de eerder gestelde vraag: kun je het verschil zien tussen het werk van ‘een outsider’ en dat van een ‘echte’ kunstenaar? Ik antwoordde daarop met “Ja”.

Maar eerst de terminologie: Outsider lijkt een speciale groep kunstenaars buiten te sluiten, buiten de groep ‘echte’ kunstenaars. Het is onze behoefte aan categoriseren en dat levert niet altijd mooie categorieën en titels op. Bovendien doen we het niet consequent. Jean Michel Basquiat (nu schop ik tegen sommige benen) kun je als je categoriseert heel wel tot de outsiders rekenen, misschien zelfs beter dan tot de echte kunstenaars. Maar ja, zijn vriendschap met Andy Warhol gebruikte de kunstmarkt om hem binnen hun gelederen te trekken. Dat brengt meer op.

Het winterlandschap wordt gekarakteriseerd door een aantal speciale elementen, waarvan ik er een paar benoem:

- het onderwerp is weergegeven als een speciale beleving van de kunstenares, niet per se bedoeld voor de buitenwereld: het is een droombeeld, geen fotografische weergave. Het kunstwerk is naar binnen gericht

- de compositie verraadt een overdreven drang tot ordening en stabiele organisatie van de beeldelementen: dit geld voor alle elementen, de stoet, de getuigen tussen de bomen, de takkenstructuur van de bomen zelf. En de groepering van de bomen: vooraan drie, dan vier, dan vijf en dan een hele rij

-perspectivisch kloppen alle verhoudingen niet, ook niet onderling: dit komt omdat Ilona niet naar de wekelijkheid schildert, niet aan nabootsing doet, maar aan symboliek. Alle elementen zijn niet waarheidsgetrouw, maar symbolen voor wat zij ooit heeft waargenomen of gefantaseerd. Symbolen doen zich voor als blijvend, niet als tijdelijk.

- er is een sterke angst voor leegte: nergens in het hele schilderij is er een plekje onbehandeld gebleven: alleen als alles behandeld is ontstaat er een overtuigend geheeld in het bewustzijn van de kunstenares.

Het Hooghuys heeft een totaal andere intentie, en dus zijn de beeldmiddelen verschillend:

Het onderwerp - portretten- is niet alleen een speciale beleving van de kunstenares, maar vooral een weergave die de toeschouwer moet overtuigen: het kunstwerk is nar buiten gericht.

- De compositie is levendig en ziet af van stabiele organisatie: elke kop staat anders in het vlak, het totaal van de koppen is een bewegelijke show van onverwachte wendingen

- Het perspectief klopt overal: er is grote kennis van ‘het verkort’ en de elementen van elk portret staan in de juiste verhoudingen tot elkaar. De koppen zijn niet alleen symbolisch, maar op de eerste plaats weergaven van de waargenomen wereld en een speciaal moment.

- de leegte wordt bewust ingezet: achtergrondkleuren dienen om de portretten naar voren te brengen, de kleur van het gelaat te accentueren, de stemming van het hele werk te benadrukken zonder verwijzing naar invloeden van buitenaf

- sommige portretten kijken ons aan, andere niet, er is geen behoefte aan gelijkschakeling, en verschil in ordening wordt niet alleen geaccepteerd, maar is onderdeel van de werkelijkheid.

Is het verschil belangrijk?

Of het verschil tussen Kunst en Art brut belangrijk is, hangt af van je oogmerk.

1. Het eerste verschil je je persoonlijke beleving: doe het werk van een art brut kunstenaar je meer dan het werk van een gerenommeerde artiest, of maakt het je niet uit en vergelijk je niet.
2. Het tweede verschil is de intentie van de kunstenaar: werkt hij/zij puur voor zichzelf of heeft zijn werk ook de bedoeling om geldigheid te hebben voor een breed publiek.
3. Het derde verschil is waardering: Art Brut heeft iets opstandigs en is nadrukkelijk privaat. Daarmee verwerpt het de ambachtelijke vaardigheden die in de Kunst een kwaliteitsnorm bepalen.
4. Het vierde verschil is economisch: omdat Art Brut minder gewaardeerd wordt zijn de prijzen lager dan die van echte Kunst
5. Het vijfde verschil is kunsthistorisch/filosofisch: Is het werk van een art Brut kunstenaar wel Kunst?

Geen van deze verschillen heeft de overhand, meestal lopen ze door elkaar heen.